2. Z DZIEJÓW ZIEMI CHEŁMSKIEJ

Dzieje Chełma sięgają wczesnego średniowiecza. Dziedzicami ziem nadbużańskich byli wówczas władcy związku plemiennego Lędzian sandomierskich, a tereny te zasiedlała ludność prapolska. Materialnym tego dowodem, niejako metryką miejscowości, jest grodzisko znajdujące się w szczytowej partii Góry Chełmskiej. Ma ono postać sporego, sztucznie usypanego kopca ziemnego, stanowiącego pozostałość po zbudowanym tu w połowie X wieku przez Lędzian, grodu obronnego o konstrukcji skrzyńcowej. Znacznie później, już za panowania Mieszka I, w roku 981 kresowe polskie ziemie zostały podbite przez księcia kijowskiego Włodzimierza. Jego syn Jarosław w 1031 roku dokonał wysiedlenia miejscowej ludności lechickiej w głąb Kijowszczyzny, nad rzekę Rossę. Pierwotny gród chełmski wzmiankowany przez Jana Długosza przed rokiem 1073, z czasem podupadł i uległ zniszczeniu.

Dopiero w pierwszej połowie XIII wieku dzielnicowy władca ruski Daniel Romanowicz, na miejscu dawnego grodu prapolskiego, pobudował warowną siedzibę, czyniąc Chełm stolicą księstwa halicko-włodzimierskiego, a następnie siedzibą ustanowionego przez siebie biskupstwa wschodniego (ok. 1240 r.). Jednocześnie na zachodnim podnóżu Góry Chełmskiej poczęło rozwijać się podgrodzie, które z czasem przekształciło się w organizm miejski.

Ziemie nadbużańskie, nazwane przez historiografów Grodami Czerwieńskimi, a później ziemią chełmską, Polska odzyskała za czasów Kazimierza Wielkiego w 1366 roku. Natomiast Władysław Jagiełło 14 stycznia 1392 roku nadał Chełmowi prawo magdeburskie, co dało możliwość ustanowienia samorządu i przyczyniło się do jego rozwoju. Chełm stał się też siedzibą kasztelana i starosty grodzkiego., lokalnych reprezentantów władzy monarszej. Jak już wspomniano od XIII wieku rezydował w mieście biskup chełmskiej eparchii wschodniej, a w roku 1317 już na stałe osiadł tu biskup diecezji rzymsko-katolickiej. Chełm stał się stolicą diecezji dwóch wyznań.

Dużym wydarzeniem w dziejach miasta i kraju było zawarcie w 1596 r. przez hierarchów prawosławnych Rzeczpospolitej unii z Rzymem i uznanie zwierzchnictwa papieża. Podobnie jak inni, przystąpił do unii wschodni biskup chełmski.

Po pomyślnych dla miasta czasach wieku szesnastego i pierwszej połowy następnego, fatalnym dla kraju stało się panowanie Jana Kazimierza (1648-1668) i jego następcy. Runęła wówczas na Polskę nawała kozacka, a w ślad za nią nastąpił „potop” szwedzki i najście wojsk moskiewskich, przynosząc ze sobą zniszczenia i mordy. Dopiero wiek XVIII przyniósł spokój i stabilizację. Spalony i splądrowany Chełm stopniowo odbudowano. Miasto z drewnianego stawało się murowane. Powstało wówczas kilka wspaniałych, monumentalnych budowli, które dotrwały do naszych dni i są ozdobą miasta. Na Górze Chełmskiej stanął zespół katedralny z okazałą barokową świątynią stanowiącą ozdobę Chełma. Natomiast w centrum został wzniesiony przepiękny kościół pw. Rozesłania św. Apostołów z przyległym do niego kolegium pijarów; w pobliżu powstał skromny kościółek św. Andrzeja wraz z klasztorem ojców franciszkanów. Na północnym zaś stoku, biegnącym w dół od katedry, zbudowano nieduży kościół unicki św. Mikołaja wraz z zespołem budynków seminaryjnych.

Te pomyślne dla Chełma lata zostały przerwane rozbiorami Polski. Początkowo, po II rozbiorze, przez dwa lata (1793-1795) miasto było siedzibą władz nowo utworzonego województwa chełmskiego. Zaraz jednak potem ziemia chełmska znalazła się pod zaborem austriackim (1795-1809); później był krótki, nieco jaśniejszy epizod związany z powstaniem Księstwa Warszawskiego (1809-1812-1815). Po klęsce Napoleona i kongresie wiedeńskim Chełm znalazł się pod zaborem rosyjskim (1815-1915). Panowanie moskiewskie na ziemiach Królestwa Polskiego zaznaczyło się prześladowaniami, więzieniami, zsyłkami na Sybir i bezwzględną rusyfikacją kraju. Represje te szczególnie dotknęły ludność polską i katolicką Chełmszczyzny. Po drakońskim nawracaniu unitów na prawosławie władze rosyjskie w roku 1875 triumfalnie ogłosiły kasatę obrządku greckokatolickiego. Szczytowym osiągnięciem działań rusyfikacyjnych zmierzających do uczynienia z Chełmszczyzny „istienno” ruskiego kraju, było ustanowienie w 1912 r. guberni chełmskiej i oderwanie jej od Królestwa Polskiego. W decydujący sposób przyczynił się do tego chełmski biskup prawosławny Eulegiusz, głośny „polakożerca” i wróg katolicyzmu.

W czasach panowania moskiewskiego władze zaborcze dążyły do uczynienia z Chełma centrum rusyfikacyjnego, w tym celu poczyniono kilka inwestycji o charakterze wojskowym i sakralnym. Wznoszono cerkwie w stylu tzw. nowomoskiewskim, by nadać krajobrazowi charakter ruski; budowano też koszary i obiekty urzędowe.

Do rozwoju przemysłu i rzemiosła chełmskiego w dużym stopniu przyczyniło się otwarcie w 1877 r. linii kolejowej łączącej Warszawę z Kowlem, a przebiegającej przez Lublin i Chełm, oraz uruchomienie w dziesięć lat później odgałęzienia z Chełma przez Włodawę do Brześcia. Powstały wówczas w mieście zakłady metalowe, młyny, browar, rektyfikatornia spirytusu i inne. W latach 1912-1914 na dawnym wygonie miejskim wzniesiono dwa duże gmachy gubernialne, które w latach trzydziestych przekształcone zostały na szpital. Kres panowaniu rosyjskiemu przyniosła pierwsza wojna światowa.

Latem 1915 r., po ucieczce Rosjan, do Chełma wkroczyły wojska austriackie, które okupowały miasto do 2 listopada 1918 r., to jest do momentu rozbrojenia garnizonu przez Polaków. Odzyskanie niepodległości i okres dwudziestolecia międzywojennego stworzyły możliwość powojennej odbudowy Chełma, zorganizowania polskiej administracji, szkolnictwa i rozwoju miasta. Rok 1928 zapoczątkował budowę osiedla kolejowego, nazwanego wówczas Nowym Miastem. Na gruntach postarościńskich, na wschodnich obrzeżach Chełma, powstały nowe ulice i nowoczesne budynki mieszkalne wraz z okazałym gmachem Dyrekcji PKP i budynkiem szkoły X-lecia. Rysowała się dla miasta perspektywa szybkiego awansu społecznego i ekonomicznego.

Wrzesień 1939 r. i poniesiona klęska w wojnie obronnej z najeźdźcą niemieckim, spowodowały upadek państwa. Niemcy przeprowadzili zbrodniczą likwidację ludności żydowskiej, która w Chełmie stanowiła niemal połowę mieszkańców.

Letnia ofensywa Armii Czerwonej w 1944 r. położyła kres okupacji hitlerowskiej na ziemiach polskich leżących na wschód od Wisły. Chełm został uwolniony od Niemców 22 lipca. Pierwsze powojenne lata nie były łatwe dla społeczeństwa miasta. Podobnie jak gdzie indziej w kraju, czyniono duże, pełne wyrzeczeń wysiłki skierowane na jego odbudowę i usunięcie zniszczeń wojennych. Poza tym państwo nie było suwerennym, władzę dzierżyła w swych rękach Moskwa. Wojska NKWD wspierane przez polski aparat bezpieczeństwa wydały bezwzględną walkę polskim organizacjom niepodległościowym, tępiąc i prześladując byłych żołnierzy Armii Krajowej i wszelkie ruchy patriotyczne. Mnożyły się egzekucje, wyroki, pacyfikacje i internowania w głąb Rosji.

Niemniej jednak wysiłek całego narodu tworzył nowe dobra materialne. W Chełmie zaczęły powstawać osiedla mieszkaniowe, zakłady przemysłowe i sieć placówek handlowych. W latach sześćdziesiątych i późniejszych wybudowana została cementownia, później fabryka obuwia i fabryka domów oraz kilka pomniejszych zakładów przemysłowych; rosła liczba mieszkańców, powstawały szkoły.

Do dynamicznego rozwoju Chełma w dużym stopniu przyczyniło się przeprowadzenie w 1975 r. reformy administracyjnej i w związku z tym utworzenie 1 czerwca województwa chełmskiego. Zaowocowało to inwestycjami komunalnymi i mieszkaniowymi. Ponad 20 lat Chełm był stolicą województwa. Miały tu swoją siedzibę najwyższe władze województwa. W 1999r. w wyniku reformy administracyjnej Chełm ponownie stał się powiatem.

29.09.2009 - 18:12 | dodał:

• archiwum_onet
• Wersja do wydruku
• Zaloguj się lub zarejestruj by odpowiadać
• 1025 odsłon

| Odpowiedz